De Oversteek


'De Oversteek' is een miniserie geïnitieerd door programmamaker Robert Nasveld. Voor meer informatie over deze programmamaker/componist en een overzicht van andere projecten van zijn hand kunt u terecht op zijn website. Daarop staat onder meer een overzicht van de Oversteek uitzendingen.

26 oktober 2013 - deel 3: Louis Victor Saar

Holland-America-Line.jpgLouis Victor Saar (Rotterdam 1868- St. Louis 1937) krijgt compositieles van Josef Rheinberger en Johannes Brahms en koud aangekomen in Amerika verzoekt Antonin Dvorak hem meteen leraar contrapunt te worden aan zijn conservatorium.  Een betere carrière in de muziek is niet voor te stellen. De Rotterdammer Saar komt uit een muzikaal nest, zijn moeder was zangeres en zijn vader leidde een operagezelschap.

Saar_portret.jpgIn 1894 pakt hij de boot naar de Verenigde Staten en wordt pianobegeleider aan The Metropolitan Opera. Hij geeft veel concerten, geeft een populaire pianomethode uit en maakt zich geliefd met de overtuiging dat muziekamateurs net zo belangrijk zijn als professionals. Hij componeert  in totaal meer dan 140 werken: kamermuziek, pianowerken, liederen en koor-en orkestwerken,  alle uitgegeven bij toonaangevende internationale muziekuitgeverijen. Saar dirigeert ook, ondermeer het beroemde Chicago Symphony Orchestra. Het publiek, de pers, maar ook het personeel backstage in de opera lopen met hem weg. Van New York verhuist hij naar Cincinatti en daarna naar Chicago, en overal wordt hij met open armen ontvangen en gaan alle deuren voor hem open. Pikant detail: van zijn Amerikaanse collega muziekleraren zou Saar het meeste verdienen van allemaal.

Op basis van krantenknipsels stelde radiomaker Frans van Gurp een portret samen van  Louis Victor Saar, de Rotterdammer die het in Amerika maakte, maar wiens muziek bij ons zelden of nooit meer klinkt.
Beluister hier een voorproefje van de uitzending:

Met dank aan Robert Nasveld en The Gaylord Music Library in St. Louis, Minnesota

19 oktober 2013 - deel 2: Bernard Wagenaar

Beluister de aflevering:


Bernard_Wagenaar_pijp_kl.jpgBernard Wagenaar werd in 1894 in Arnhem geboren. Hij studeerde compositie aan het Utrechts Conservatorium bij Johan Wagenaar, die overigens geen familie van hem was. Na een kortstondige Nederlandse carrière als dirigent emigreerde hij in 1920 naar de Verenigde Staten en werd Amerikaans staatsburger. In Nederland raakte hij in de vergetelheid. Drieënveertig jaar lang doceerde hij compositie aan de prestigieuze Juilliard School in New York. Niemand minder dan Ned Rorem en Bernard Herrmann, huiscomponist van Alfred Hitchcock, studeerden bij hem en beroemdheden maestro’s als  Arturo Toscanini en Willem Mengelberg dirigeerden zijn muziek. Componist en radiomaker Robert Nasveld dook in de Amerikaanse archieven. Hij vond, te midden van de vele honderden brieven, deze brief van Wagenaar, gericht aan de eerste President van de Juilliard School, prof. John Erskine. Ook vond hij deze openhartige brief aan zijn vriend Alfred Shaw. (foto links: Bernard Wagenaar gebogen over een partituur. copyright Shelburne Studio’s, Inc.)

Overzicht van het leven en werk van Bernard Wagenaar
Studiejaren: 1909-1914. Hiervoor kreeg hij les van zijn vader die, volgens een van de geraadpleegde bronnen, componist zou zijn geweest en oud-leerling en vriend van Johannes Brahms.

Er schijnt zich bij het afstuderen een of ander duister voorval te hebben voorgedaan want Bernard had, ten behoeve van een precedentwerking (zoals hij dat later zelf aangaf), geweigerd om zijn Cum Laude examen te doen. Dit is te vinden in de biografische informatie die Wagenaar in 1952 moest verstrekken ten behoeve van de administratie van de Juilliard School of Music.

Zijn instrumentale vakken volgde hij bij Gerard Veerman (viool) en Lucie Veerman-Bekker (piano). Aan Gerard Veerman droeg hij zijn Sonate voor viool en piano (1928) op.

Tussen 1914 en 1920 was hij muziekleraar en koordirigent in Utrecht.

In 1920 vestigde Bernard Wagenaar zich in New York waar hij tot 1923 als violist in dienst trad van het New York Philharmonic Orchestra. Kort na zijn aankomst in New York ontmoette hij zijn toekomstige vrouw Irene Chadwick, een concertpianiste. Tegelijkertijd richt hij het Holland Trio, een pianotrio, op.

voormalige-Juilliard-School_kl.jpgIn 1927 werd hij Amerikaans staatsburger. Twee jaar eerder kreeg hij een aanstelling als docent aan de beroemde Juilliard Graduate School, thans The Juilliard School, afgekort ‘Juilliard’, waar hij tot 1968, drie jaar voor zijn dood, in verschillende vakken heeft lesgegeven. (foto rechts: voormalige Juilliard School aan de Claremont Avenue)

Hij brak door in Amerika toen Willem Mengelberg in 1928 met het New York Philharmonic Orchestra zijn eerste Symfonie speelde. Wagenaars tweede en derde zijn later in New York uitgevoerd onder leiding van Arturo Toscanini. lees recensie…

Tijdens de ISCM- dagen in Luik in 1930 wordt zijn Sinfonietta uitgevoerd. Hij is daarmee de enige Amerikaanse componist die op die dagen vertegenwoordigd is. ISCM staat voor International Society for Contemporary Music. Wagenaar greep dit wapenfeit in 1933 aan om binnen de School meer status en geld te krijgen.

Wagenaar_Kabalevsky_Goldman.jpgHij verwierf waarschijnlijk in de jaren ’40 van de vorige eeuw in de Verenigde Staten en Europa de meeste faam als componist. Bekende Amerikaanse componisten zoals Jacob Druckman, Vincent Persichetti, Bernard Herrmann – huiscomponist van Alfred Hitchcock – William Schuman en Ned Rorem, de Amerikaanse liedcomponist, hadden les van hem. (foto links: Dmitri Kabalevsky praat met leden van de Juilliard faculty Bernard Wagenaar en Richard F. Goldman tijdens het bezoek van Russische componisten die in 1959 Juilliard bezoeken. Copyright: Impact Photos Inc., Juilliard Archives)

Bernard Wagenaar woonde vanaf 1933, samen met zijn vrouw, aan een van de duurste en mooiste straten van West Manhattan, namelijk Riverside Drive met direct uitzicht op de rivier de Hudson Daarnaast kocht het echtpaar Wagenaar om zich terug te trekken uit de drukke stad een rustieke cottage in Edgartown (Massachussets), de voormalige woonplaats van Irene Wagenaar. Het buitenverblijf noemden ze ‘De schuilplaats’.

woning-aan-de-Riverside-Drive_kl.jpgBernard Wagenaar kreeg diverse prijzen en opdrachten. In 1944 ontstond in opdracht van de Netherlands American Foundation ‘A Song of Mourning’ ter nagedachtenis aan de Nederlandse gevallenen dat in datzelfde jaar in première ging in the Metropolitan Opera House onder leiding van Hans Kindler. Op verzoek van de Nederlandse regering in Londen maakte hij tevens een sindsdien veel gebruikte toonzetting van het ‘Wilhelmus’. (foto rechts: Bernard en Irene Wagenaar woonden hier op 450 Riverside Drive in een van de appartementen.)

In 1958 werd Wagenaar benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Naussau.

Hij was lid van de Amerikaanse sectie van het ISCM (International Society for Contemporary Music) en het Genootschap van Nederlandse Componisten.

De documentaire spitst zich toe op de relatie tot zijn werkgever en geldzorgen.

12 oktober 2013 - deel 1: Bernardus Boekelman

Beluister de uitzending:

De in Utrecht geboren pianist/componist Bernard Boekelman (1838-1930) studeerde aan het Conservatorium van Leipzig bij o.a. bij de gevierde pianist Ignaz Moscheles.  
Na zijn studie hield hij Europa voor gezien en na een tournee door Zuid-Amerika verbleef hij enige tijd in Mexico, waarna hij zich in 1866 definitief in New York vestigde.
Vanuit zijn vaste positie als muziekleraar aan twee vooraanstaande meisjesscholen gaf Boekelman concerten en keerde hij regelmatig terug naar Europa om ook daar zijn pianistische kunsten te vertonen.

Het componeren schoot er door zijn succesvolle carrière als pianist vaak bij in, waardoor het oeuvre van Boekelman dan ook klein is gebleven. Pianist Robert Nasveld ging op onderzoek en bezocht in New York de laatste woning van deze vergeten musicus. Zijn onderzoek geeft een uniek inzicht in het leven en werk van Boekelman.

De levensloop van Bernardus Boekelman (9 juni 1838 Utrecht - 2 augustus 1930 New York) zoals in kaart gebracht door Robert Nasveld

met dank aan de kunsthistorica Dr. Llewellyn Bogaers voor het onderdeel Utrecht
Geboorteakte Bernardus Boekelman.jpg

boven: de geboorteakte van Bernardus Boekelman

Utrecht

Bernard Boekelman werd geboren 9 juni 1838 in Utrecht. De bevalling vond thuis plaats in de Mariastraat in wijk D, nr. 538, thans Mariastraat 43, waar Bernard om 4 uur ’s middags geboren is. De ouders deden twee dagen later geboorteaangifte.

Mariastraat 43 Utrecht_desat_kl.JPG Keizerstraat 35 Utrecht_kl.JPG
links: Mariastraat 43, Utrecht anno 2013,  rechts: Keizerstraat 35, Utrecht

De vader, Anthonius Johannes Boekelman (Groningen 8 juli 1810 - 17 mei 1890 Utrecht), componist/muziekmeester, was toen 27 jaar. De moeder van Bernard was Wilhelmina Petronella Meulman, bij de geboorte 26 jaar oud.

De getuigen bij de geboorteaangifte waren: Henri Jacques Ra… (Raler?, Ralir?, Rahr?), koopman, 29 jaar, wonend in de Choorstraat en Adrianus Wilhelmus Nieuwenhuysen, kunstschilder, 24 jaar, wonend in de Jerusalemsteeg.

Later is het gezin verhuisd naar de Keizerstraat 35 (hier woonde het althans in 1860)

Bernard kwam uit een groot gezin met maar liefst elf kinderen. De vader was welvarend: het gezin woonde op stand, eerst aan de Mariastraat. Over dit huis is geen nadere informatie bekend maar deze straatzijde werd al na 1342 bebouwd. De pui van het huis heeft een verbouwing in Jugendstil stijl ondergaan.
De vader woonde hier vlak bij de concertzaal, die tot 1844 gevestigd was in het koor van de voormalige Mariakerk en daarna in het Gebouw voor Kunsten en Wetenschappen (gebouwd tussen 1844 en 1846).

Het huis aan de Keizerstraat is nog steeds een prachtig pand, het mooiste van de straat. Het is gebouwd in 1645 door waarschijnlijk Gijsbert Thoniszoon van Vianen, die in die tijd een veelgevraagd architect was. Hij bouwde in de Hollands classicistische stijl. Het gaat hier om een tweebeukig, tweelagig dwarshuis met zandstenen frontons boven de ramen, fries en ingangspartij. Kruiskozijnen vensters werden opnieuw aangebracht bij restauratie in 1947. Ook is er nog een traptorentje.

Studie en Leipzig
Bernard studeerde allereerst piano bij zijn vader. In 1857 rondde hij zijn studies af aan het befaamde Conservatorium van Leipzig bij onder andere Ignaz Moscheles. (In 1859 studeert zijn een jaar oudere zuster Jacoba hier ook af)
Studeerde van 1857-1860 bij Franz Kullak, Hans von Bülow in Berlijn.
1861-1863 leraar op het Franz Kullak en het Julius Stern Conservatorium in Berlin.
1862-1864 privélessen bij Hans von Bülow, Kiel en Weitzmann in Berlijn.
1864 (op 26-jarige leeftijd) tournee door Brazilië, Venezuela en Mexico.
1864-1866 verblijft in Mexico
1866 aankomst New York en vestigt zich aldaar
1866-1867 pianist in de Philharmonic Society of New York onder leiding van de beroemde Leopold Damrosch. Later richtte deze dirigent het Damrosch Fonds op waar musici een beroep op konden doen als ze in financiële moeilijkheden zaten. Bernard Wagenaar heeft hier een beroep op gedaan.
1867-1888 richtte hij de New York Trio Club op, een pianotrio, dat bestond tot 1888.

 Recensie_New_York_trio_club.jpg

Boven: recensie van het tweede concert van the New York Trio Club, maart 1885


1871 naturalisatie tot Amerikaan

1883/1897 musical director Miss Porter’s Lady’s School in Farmington, Conn.
In 1885 wordt Henry Boekelman geboren
In 1888 vraagt Boekelman een Amerikaans paspoort aan
Op 18 maart 1889 arriveert Boekelman via Le Havre met de S.S. La Champagne in New York.

SS_la_champagne 

boven: de S.S. La Bretagne; een zusterschip van de S.S. La Champagne

Op 27 maart 1889 overlijdt Rosa Boekelman-Spielman
In dezelfde periode vroeg Boekelman zijn patent voor muzieknotatie, met name bedoeld voor het handig lezen van fuga's, aan bij de U.S. Patent Office:

Patent_Muzieknotatie_Boekelman.jpg

boven: De patentaanvraag bij de U.S. Patent Office (klik voor een grotere versie)

1891 Bernard Boekelman haalt Ignaz Paderewski naar Miss Porter’s Lady’s School tijdens zijn eerste tournee door de Verenigde Staten

Musical_Times_recensie.jpg 

boven: recencie in de Musical Times over een uitgave van 8 fuga's van Bach met stemkleuren door Boekelman

1892 aankomst uit Rotterdam
1897/1930 musical director Miss Dow’s School (Briarcliff Manor, Westchester county, New York)
1898 Magazine The Etude:
‘Mr. Bernard Boekelman, of New York, has gone to Europe for the winter season. He will spend a considerable portion of his time with Leschetitzky. He will return next January.’
Lees hier een aantal citaten uit The Etude over hoe Boekelman dacht over de inrichting van zijn (ideale) componeerkamer
1904 (6 januari) aankomst uit Havana met de S.S. Morro Castle
1904 (27 september) aankomst uit Rotterdam met de S.S. Potsdam
1910-1921 woont op 53 W 92nd Street


boven: beelden van 53 W 92nd Street, het adres in New York waar Boekelman woonde


1911 (12 januari) aankomst uit Cherbourg met de S.S. Kronprinz Wilhelm
1911 (21 augustus) aankomst uit Boulogne met de S.S. Nieuw Amsterdam op 73-jarige leeftijd
1911 schenkt vier keyboards aan het Metropolitan Museum waaronder een Querci en een Duits één-octaafs spinet
1913 (4 augustus) aankomst uit Rotterdam op 75-jarige leeftijd
In 1918 komen er twee Japanse ongetrouwde vrouwen bij Boekelman in huis wonen:
Jum Schuma (30) en Schiara Matsw (30)
1919 (9 december) aankomst uit Havana met de S.S. Morro Castle op 81-jarige leeftijd (bezocht zoon die een ongeval had gehad)

Uitreis_Visum_Cuba.jpg 
Boven: Boekelmans uitreisvisum voor de reis vanuit Cuba

1921 (22 juli) aankomst uit Rotterdam op 83-jarige leeftijd!!
In 1930 trekken er twee verpleegsters bij hem in: Anne Clark (44), afkomstig uit Schotland en
Mathilda Severcy (49) en waarschijnlijk ook zijn zoon Henry Boekelman als household member
1930 Bernardus Boekelman overlijdt op 92-jarige leeftijd